GIAO ƯỚC THỨ BA
GIAO ƯỚC VỚI ISRAEL QUA TRUNG GIAN MÔI-SE
I. GIAO ƯỚC
1. Giao ước được lập giữa ai với ai?
Phục Truyền 5:2–3
2 “YHWH, Đức Chúa Trời chúng ta, đã cắt giao ước với chúng ta tại Hô-rếp.
3 YHWH đã cắt giao ước này với chúng ta, những người đang ở đây hôm nay, tất cả đều còn sống, chứ không phải với tổ phụ chúng ta.”
Giao ước được lập giữa YHWH và dân Israel. Môi-se đứng giữa để truyền lời YHWH cho dân và thực hiện việc rảy huyết giao ước.
Phục Truyền 5:5
“Lúc ấy, tôi đứng giữa YHWH và các ngươi để truyền cho các ngươi lời YHWH, vì các ngươi sợ lửa và không lên núi. Ngài phán rằng:”
Tại núi Sinai, dân nghe những lời được truyền lại, nhận lấy trách nhiệm làm theo, rồi được rảy huyết.
Xuất Hành 24:3–8
3 Môi-se đến thuật lại cho dân mọi lời YHWH và mọi phán quyết. Toàn dân đồng thanh đáp: “Mọi lời YHWH đã phán, chúng tôi sẽ làm.”
4 Môi-se viết lại mọi lời YHWH. Ông dậy sớm, dựng một bàn thờ dưới chân núi và mười hai trụ đá theo mười hai chi phái Israel.
5 Ông sai những người trẻ trong con cái Israel dâng các lễ thiêu và giết bò làm sinh tế bình an cho YHWH.
6 Môi-se lấy một nửa huyết đựng trong các chậu, còn một nửa huyết ông rảy trên bàn thờ.
7 Ông lấy sách giao ước đọc cho dân nghe. Họ đáp: “Mọi điều YHWH đã phán, chúng tôi sẽ làm và vâng nghe.”
8 Môi-se lấy huyết rảy trên dân và nói: “Này là huyết giao ước mà YHWH đã cắt với các ngươi theo mọi lời này.”
YHWH là Đấng cắt giao ước, Israel là dân nhận giao ước, và Môi-se là người trung gian. Huyết được rảy trên dân theo những lời đã được công bố và ghi thành sách.
2. Ý nghĩa của giao ước
YHWH đưa Israel ra khỏi Ai Cập, đem họ đến với Ngài và đặt trước họ một địa vị cùng cách sống tương ứng với địa vị ấy.
Xuất Hành 19:4–6
4 “Các ngươi đã thấy điều Ta làm cho Ai Cập, và cách Ta mang các ngươi trên cánh đại bàng, đem các ngươi đến với Ta.
5 Giờ đây, nếu các ngươi thật sự nghe tiếng Ta và giữ giao ước của Ta, thì các ngươi sẽ là sản nghiệp quý riêng của Ta giữa mọi dân, vì cả đất thuộc về Ta.
6 Các ngươi sẽ là một vương quốc tư tế và một dân thánh cho Ta. Đó là những lời ngươi phải nói với con cái Israel.”
Giao ước xác lập Israel là dân thuộc về YHWH, được biệt riêng giữa các dân. Những điều răn, luật lệ và phán quyết dạy họ cách sống trước mặt Ngài.
Phục Truyền 6:24
“YHWH truyền cho chúng ta làm theo mọi luật lệ này, kính sợ YHWH, Đức Chúa Trời chúng ta, để chúng ta luôn được tốt lành, để giữ chúng ta sống, như ngày nay.”
Lê-vi Ký 18:5
“Các ngươi phải giữ các luật lệ và các phán quyết của Ta. Người nào làm theo chúng thì sẽ sống bởi chúng. Ta là YHWH.”
Luật và sự sống gắn với nhau trong lời phán của YHWH. Dân đã được đưa ra khỏi Ai Cập nhận những chỉ dẫn để tiếp tục sống, được tốt lành và bước đi trong đường lối Ngài.
Giao ước với Áp-ra-ham hứa ban dòng dõi và đất.
Đến giao ước với Israel, dòng dõi ấy nhận cách sống trong đất YHWH ban.
3. Dấu hiệu của giao ước
Xuất Hành 31:13
“Còn ngươi, hãy nói với con cái Israel rằng: ‘Các ngươi phải giữ các ngày Sabbath của Ta, vì đó là dấu hiệu giữa Ta và các ngươi qua các thế hệ, để các ngươi biết rằng Ta là YHWH, Đấng thánh hóa các ngươi.’”
Xuất Hành 31:16–17
16 “Con cái Israel phải giữ ngày Sabbath, thực hành ngày Sabbath qua các thế hệ của họ, làm giao ước đời đời.
17 Đó là dấu hiệu đời đời giữa Ta và con cái Israel, vì trong sáu ngày YHWH đã làm nên trời và đất, còn ngày thứ bảy Ngài ngừng công việc và nghỉ.”
Sabbath được gọi rõ là dấu hiệu giữa YHWH và Israel. Qua việc giữ Sabbath, dân nhận biết chính YHWH là Đấng thánh hóa họ. Dấu hiệu ấy cũng nối đời sống của dân với công cuộc tạo dựng.
4. Điều kiện của giao ước
Điều kiện được nêu ngay trong Xuất Hành 19:5 là nghe tiếng YHWH và giữ giao ước Ngài. Dân đáp lại bằng lời cam kết làm theo mọi điều Ngài phán.
Trách nhiệm này bao gồm mọi lời và mọi phán quyết được công bố trong sách giao ước. Xuất Hành 24:3–8 mô tả dân nghe, đáp lời, rồi nhận huyết giao ước theo toàn bộ những lời ấy.
YHWH cũng nói rõ việc từ bỏ luật lệ và phán quyết là hành động phá giao ước.
Lê-vi Ký 26:14–15
14 “Nhưng nếu các ngươi không nghe Ta và không làm theo mọi điều răn này,
15 nếu các ngươi khước từ các luật lệ Ta và lòng các ngươi ghê bỏ các phán quyết Ta, đến nỗi không làm theo mọi điều răn Ta mà phá giao ước của Ta.”
Chương này tiếp tục công bố những hình phạt đối với sự bất tuân, kể cả việc dân phải sống trong đất kẻ thù. Ngay trong hoàn cảnh ấy, YHWH vẫn khẳng định Ngài nhớ đến giao ước.
Lê-vi Ký 26:44–45
44 “Dù vậy, khi chúng ở trong đất kẻ thù, Ta sẽ không khước từ chúng, cũng không ghê bỏ chúng đến nỗi tiêu diệt chúng và phá giao ước của Ta với chúng, vì Ta là YHWH, Đức Chúa Trời của chúng.
45 Vì chúng, Ta sẽ nhớ đến giao ước với những người đi trước, những người Ta đã đưa ra khỏi đất Ai Cập trước mắt các dân để làm Đức Chúa Trời của họ. Ta là YHWH.”
II. SỰ ỨNG NGHIỆM CỦA NGÀY THỨ BA
1. Hình ảnh theo nghĩa đen — Nước rẽ ra, đất khô lộ ra
Sáng Thế Ký 1:9–10
9 Đức Chúa Trời phán: “Nước ở dưới trời hãy tụ lại một nơi, và đất khô hãy lộ ra.” Việc ấy xảy ra như vậy.
10 Đức Chúa Trời gọi đất khô là đất, còn nơi nước tụ lại Ngài gọi là biển. Đức Chúa Trời thấy điều ấy là tốt lành.
Trong ngày thứ ba, Đức Chúa Trời phán trước, rồi nước dồn lại và đất khô lộ ra. Trình tự ấy xuất hiện một lần nữa khi Israel đứng trước biển. YHWH phán với Môi-se, truyền cho ông giơ gậy và đưa tay ra trên biển để dân có đường đi qua.
Xuất Hành 14:15–16
15 YHWH phán với Môi-se: “Sao ngươi kêu cầu Ta? Hãy bảo con cái Israel tiến lên.
16 Còn ngươi, hãy giơ gậy lên, đưa tay ra trên biển và rẽ biển, để con cái Israel đi vào giữa biển trên đất khô.”
Xuất Hành 14:21–22
21 Môi-se giơ tay trên biển. Suốt đêm ấy, YHWH dùng một luồng Khí mạnh từ phía đông đẩy biển lui, làm biển thành đất khô, và nước bị rẽ ra.
22 Con cái Israel đi vào giữa biển trên đất khô. Nước làm thành bức tường cho họ ở bên phải và bên trái.
Sáng Thế Ký 1:9–10 và Xuất Hành 14:16, 22 đều dùng từ יַבָּשָׁה (yabbāšāh), nghĩa là đất khô. Trong Sáng Thế Ký, nước tụ lại để đất khô lộ ra. Trong Xuất Hành, nước rẽ sang hai bên để đất khô ngay giữa biển cho Israel đi qua.
Trong mạch đối chiếu của loạt bài, “con quạ” là dấu hiệu giúp nhận ra mối liên hệ giữa ngày thứ nhất và câu chuyện Nô-ê. Còn “Đất khô” là dấu hiệu giúp nhận ra mối liên hệ giữa ngày thứ ba và giao ước với Israel.
2. Hình ảnh theo nghĩa ẩn dụ
A. Lời phán đến với Môi-se trong hoang mạc
Lời phán đầu tiên trong ngày thứ ba khiến đất khô hiện ra khỏi nước.
Trong lịch sử Israel, việc đưa dân ra khỏi Ai Cập cũng bắt đầu bằng lời phán của YHWH, Moise đã nghe lời sai đi tại Hô-rếp, khi đang chăn bầy chiên trong vùng hoang mạc.
Xuất Hành 3:9–10
9 “Giờ đây, này, tiếng kêu của con cái Israel đã đến với Ta. Ta cũng đã thấy sự áp bức mà người Ai Cập đang dùng để áp bức họ.
10 Vậy bây giờ, hãy đi. Ta sai ngươi đến với Pha-ra-ôn để đưa dân Ta, là con cái Israel, ra khỏi Ai Cập.”
Tại Hô-rếp, YHWH đã nói rõ ai sẽ được đưa ra, được đưa ra khỏi đâu.
B. Nước là hình ảnh các dân, đất khô là hình ảnh Israel
Khải Huyền 17:15
Người nói với tôi: “Những vùng nước mà ngươi đã thấy, nơi người đàn bà dâm đãng ngồi, là các dân, các đám đông, các nước và các ngôn ngữ.”
Theo cách đọc này, nước dưới trời gợi hình ảnh các dân, và trong cuộc Xuất Hành, Ai Cập là dân cụ thể mà Israel được đưa ra khỏi.
Đất khô tách khỏi nước là hình ảnh Israel được tách ra khỏi Ai Cập, rồi được YHWH biệt riêng giữa các dân để thuộc về Ngài.
Hai vế ấy được nói rõ ngay trong lời YHWH phán trước cuộc Xuất Hành.
Xuất Hành 6:6–7
6 “Vì vậy, hãy nói với con cái Israel: ‘Ta là YHWH. Ta sẽ đưa các ngươi ra khỏi những gánh nặng của người Ai Cập, giải thoát các ngươi khỏi cảnh phục dịch họ và chuộc các ngươi bằng cánh tay giơ ra cùng những cuộc phán xét lớn.
7 Ta sẽ nhận các ngươi làm dân Ta, và Ta sẽ làm Đức Chúa Trời của các ngươi. Các ngươi sẽ biết rằng Ta là YHWH, Đức Chúa Trời của các ngươi, Đấng đưa các ngươi ra khỏi những gánh nặng của người Ai Cập.’”
Lê-vi Ký 20:26
“Các ngươi phải thánh cho Ta, vì Ta, YHWH, là thánh. Ta đã biệt riêng các ngươi khỏi các dân để các ngươi thuộc về Ta.”
Chính Israel mang hình ảnh đất khô. Điều tương ứng là sự phân tách. Đất hiện ra khỏi vùng nước bao phủ nó. Israel ra khỏi quyền cai trị của Ai Cập để trở thành dân thuộc về YHWH.
C. Lời phán cho đất sinh cây tương ứng với Torah được ban cho Israel khiến dân được sống
Ngày thứ ba có hai lời phán. Lời thứ nhất cho đất khô lộ ra. Lời thứ hai cho đất mọc cây, kết hạt và sinh trái.
Sáng Thế Ký 1:11–12
11 Đức Chúa Trời phán: “Đất hãy mọc lên cây cỏ, cây kết hạt và cây ăn trái sinh trái theo loại mình, có hạt trong trái trên đất.” Việc ấy xảy ra như vậy.
12 Đất mọc lên cây cỏ, cây kết hạt theo loại mình và cây sinh trái có hạt trong trái theo loại mình. Đức Chúa Trời thấy điều ấy là tốt lành.
Trong lịch sử Israel cũng có hai bước ấy. YHWH phán sai Môi-se đưa dân ra khỏi Ai Cập, rồi ban Torah qua Môi-se để dân biết phải sống thế nào trong đất họ sẽ nhận làm sản nghiệp
Phục Truyền 4:5–6
5 “Hãy xem, tôi đã dạy các ngươi các luật lệ và phán quyết như YHWH, Đức Chúa Trời tôi, đã truyền cho tôi, để các ngươi làm theo trong đất mà các ngươi sắp vào chiếm hữu.
6 Các ngươi phải giữ và làm theo chúng, vì đó là sự khôn ngoan và hiểu biết của các ngươi trước mắt các dân. Khi nghe mọi luật lệ này, họ sẽ nói: ‘Quả thật, dân lớn này là một dân khôn ngoan và hiểu biết.’”
D. Cây sinh trái
Trong hình ảnh của ngày thứ ba, Israel là đất được biệt riêng, còn người giữ Torah là cây mọc lên và sinh trái trên đất ấy.
Thi Thiên 1 diễn tả hình ảnh đó ở đời sống từng người. Người vui thích trong Torah và suy ngẫm lời YHWH ngày đêm được ví với cây trồng bên các dòng nước, sinh trái đúng mùa.
Thi Thiên 1:1–3
1 Phước cho người không bước theo lời bàn của kẻ ác, không đứng trong đường tội nhân, không ngồi trong chỗ của những kẻ nhạo báng.
2 Nhưng niềm vui của người ở trong Torah của YHWH, và người suy ngẫm Torah của Ngài ngày và đêm.
3 Người sẽ như cây trồng bên các dòng nước, sinh trái đúng mùa, lá chẳng tàn. Mọi việc người làm đều thịnh đạt.