BIẾT THIỆN VÀ ÁC
— TỪ TRẺ NHỎ ĐẾN ELOHIM
Trong câu chuyện Eden có một cụm từ đặc biệt:
“biết thiện và ác”
“Biết” ở đây là יָדַע — yadaʿ, một từ có phạm vi rộng: biết, nhận biết, hiểu, có kinh nghiệm/nhận thức về một điều.
Nhưng khi Tanakh nói “biết thiện và ác”, những đoạn khác cho thấy đây không đơn giản là biết rằng trên đời tồn tại cái tốt và cái xấu. Nó liên quan đến khả năng nhận biết, phân định và lựa chọn.
Và Tanakh dùng chính khả năng ấy để phân biệt những trạng thái rất khác nhau của con người.
1. ADAM VÀ EVA — TỪ CHƯA BIẾT ĐẾN BIẾT
Giữa vườn Eden có:
“cây của sự biết thiện và ác.”
— Sáng thế 2:9
YHWH truyền cho Adam:
“Còn cây của sự biết thiện và ác, ngươi không được ăn nó…”
— Sáng thế 2:17
Trước khi ăn, Adam và Eva không được mô tả là những người “biết thiện và ác.”
Con rắn nói với Eva:
“Elohim biết rằng trong ngày các ngươi ăn nó, mắt các ngươi sẽ được mở, và các ngươi sẽ như Elohim, biết thiện và ác.”
— Sáng thế 3:5
Eva nhìn trái cây:
“Người nữ thấy cây ấy tốt làm thức ăn, đẹp mắt và đáng ham muốn để làm cho khôn ngoan; nàng lấy trái mà ăn…”
— Sáng thế 3:6
Sau khi ăn:
“Mắt của cả hai được mở, và họ biết rằng mình trần truồng.”
— Sáng thế 3:7
Cuối cùng, chính YHWH nói:
“Này, con người đã trở nên như một trong chúng ta, biết thiện và ác.”
— Sáng thế 3:22
Như vậy câu chuyện tạo ra một sự thay đổi rất rõ:
TRƯỚC KHI ĂN
→ chưa được nói là biết thiện và ác.
SAU KHI ĂN
→ mắt mở
→ biết
→ YHWH xác nhận: “đã trở nên như một trong chúng ta, biết thiện và ác.”
Nhưng việc đạt được sự biết ấy không có nghĩa hành động của họ là tốt.
Họ đạt nó bằng cách ăn thứ YHWH đã cấm.
Nghĩa là họ biết điều thiện và ác, nhưng điều họ chọn lại là làm điều ác.
2. TRẺ NHỎ — CHƯA BIẾT THIỆN VÀ ÁC
Phục truyền cho chúng ta một chìa khóa rất quan trọng để hiểu cụm từ này.
Khi nói về con cái của thế hệ Israel phản nghịch, Moses nói:
“Còn những đứa trẻ của các ngươi… và con cái các ngươi, là những đứa ngày nay chưa biết thiện và ác, chúng sẽ vào đó…”
— Phục truyền 1:39
Đây là trẻ nhỏ.
Và đặc điểm của chúng là:
CHƯA BIẾT THIỆN VÀ ÁC.
Không phải chúng không có mắt.
Không phải chúng không có bộ não.
Cũng không phải chúng hoàn toàn không biết bất cứ điều gì.
Chúng chưa đạt tới khả năng được mô tả bằng cụm “biết thiện và ác.”
Ê-sai cũng dùng chính quá trình trưởng thành ấy:
“Trước khi đứa trẻ biết từ bỏ điều ác và chọn điều thiện…”
— Ê-sai 7:16
Một đứa trẻ có một giai đoạn chưa biết từ bỏ ác và chọn thiện.
Rồi đến một giai đoạn nó biết.
Vì vậy, “biết thiện và ác” có liên hệ rõ ràng với sự trưởng thành của khả năng nhận thức và phân định.
3. NGƯỜI ĐỦ KHẢ NĂNG — PHÂN BIỆT THIỆN VÀ ÁC
Khi Solomon vừa lên làm vua, ông nhận thấy mình chưa đủ khả năng xét xử một dân lớn.
Ông xin YHWH:
“Xin ban cho tôi tớ Ngài một lòng biết nghe, để xét xử dân Ngài, để phân biệt giữa thiện và ác; vì ai có thể xét xử dân đông đảo này của Ngài?”
— 1 Vua 3:9
Ở đây từ “phân biệt” không phải yadaʿ, nhưng cặp “thiện và ác” lại xuất hiện trong chính bối cảnh phán đoán.
Solomon cần khả năng:
nghe → hiểu → phân biệt thiện và ác → xét xử.
Điều đó giúp giải thích “biết thiện và ác” không đơn thuần là học được hai khái niệm “tốt” và “xấu”.
Nó liên quan tới năng lực phân định.
Một người có khả năng ấy có thể nhìn một sự việc và phân biệt điều thiện với điều ác.
Người như Salomon xin mới được ơn phân biệt thiện và ác. Liệu có mấy người phân biệt được thiện ác, và bỏ điều ác, chọn điều thiện?
4. NGƯỜI GIÀ — KHẢ NĂNG BIẾT THIỆN VÀ ÁC CÓ THỂ SUY GIẢM
Barzillai đã tám mươi tuổi khi David mời ông về Jerusalem.
Ông trả lời:
“Ngày nay tôi đã tám mươi tuổi; tôi còn có thể biết giữa thiện và ác nữa sao? Tôi tớ vua còn có thể nếm được điều mình ăn uống nữa sao? Tôi còn có thể nghe tiếng ca sĩ nam nữ nữa sao?”
— 2 Sa-mu-ên 19:35
Câu này rất đáng chú ý.
Barzillai đặt khả năng biết thiện và ác cạnh những năng lực khác đang suy giảm vì tuổi tác:
nếm thức ăn,
nghe âm nhạc,
biết giữa thiện và ác.
Như vậy Tanakh cho chúng ta một vòng đời:
TRẺ NHỎ
→ chưa biết thiện và ác.
TRƯỞNG THÀNH
→ có khả năng phân biệt thiện và ác.
TUỔI GIÀ
→ khả năng ấy có thể suy giảm.
Điều này càng cho thấy “biết thiện và ác” là một năng lực nhận thức/phán đoán, chứ không đơn giản là sở hữu thông tin rằng thiện và ác tồn tại.
5. ELOHIM — BIẾT THIỆN VÀ ÁC
Và rồi quay trở lại Eden.
Con rắn nói:
“Mắt các ngươi sẽ được mở, và các ngươi sẽ như Elohim, biết thiện và ác.”
— Sáng thế 3:5
Nếu chỉ có lời con rắn, ta có thể đặt câu hỏi liệu điều đó có đúng hay không.
Nhưng sau khi Adam và Eva ăn, chính YHWH nói:
“Này, con người đã trở nên như một trong chúng ta, biết thiện và ác.”
— Sáng thế 3:22
Vì vậy ít nhất về kết quả được câu này mô tả, con người thực sự đã bước vào một trạng thái mới:
“như một trong chúng ta” — về việc biết thiện và ác.
Điều này không có nghĩa con người đã trở thành Elohim về mọi phương diện.
Câu văn giới hạn sự giống nhau vào chính điều đang được nói đến:
BIẾT THIỆN VÀ ÁC.
Và điều tiếp theo YHWH ngăn cản lại là một đặc tính khác:
“…bây giờ, kẻo nó giơ tay ra, cũng lấy trái cây sự sống mà ăn và sống đời đời…”
— Sáng thế 3:22
Con người đã đạt được biết thiện và ác, nhưng chưa có sự sống đời đời.
Vì thế họ bị đưa ra khỏi Eden và đường đến cây sự sống được canh giữ.
6. TỪ TRẺ NHỎ ĐẾN “NHƯ ELOHIM”
Đặt các đoạn Tanakh cạnh nhau, một cấu trúc rất đáng chú ý xuất hiện:
ADAM VÀ EVA BAN ĐẦU
→ chưa ăn cây biết thiện và ác.
TRẺ NHỎ
→ chưa biết thiện và ác.
ĐỨA TRẺ LỚN LÊN
→ đến lúc biết từ bỏ ác và chọn thiện.
NGƯỜI CÓ KHẢ NĂNG PHÁN ĐOÁN
→ có thể phân biệt thiện và ác.
NGƯỜI GIÀ
→ khả năng biết giữa thiện và ác có thể suy giảm.
ELOHIM
→ biết thiện và ác.
Và ở chính giữa câu chuyện Eden:
Adam và Eva ăn → mắt mở → “như một trong chúng ta, biết thiện và ác.”
Do đó, nếu đọc cụm từ này theo cách Tanakh tự sử dụng nó, “biết thiện và ác” có vẻ gần với năng lực nhận thức, phân định và phán đoán thiện–ác, một năng lực trẻ nhỏ chưa có đầy đủ, người trưởng thành có thể có, người quá già có thể suy giảm, và Elohim có.
Điểm đặc biệt của Eden không phải là “biết” tự nó là tội.
Cũng không phải “biết thiện và ác” tự nó là điều xấu — bởi Solomon được ban khả năng phân biệt thiện và ác để xét xử dân.
Vấn đề của Adam và Eva nằm ở cách họ không biết từ bỏ ác và chọn thiện
YHWH đã nói: “Ngươi không được ăn.” Nhưng họ đã tự mình lấy và ăn.
Và kết quả thật sự xảy ra:
MẮT MỞ.
HỌ BIẾT họ trần truồng
Nhưng cái giá của sự biết ấy là bất tuân điều YHWH đã truyền và mất quyền tiếp cận cây sự sống.
7. BIẾT YHWH — SỰ BIẾT ĐƯỢC ĐỀ CAO
Tanakh không xem yadaʿ — biết tự nó là điều xấu. Trái lại, có một sự biết được YHWH đặc biệt đề cao: biết chính YHWH.
Giê-rê-mi viết:
“Người khôn ngoan chớ khoe sự khôn ngoan mình, người mạnh chớ khoe sức mạnh mình, người giàu chớ khoe sự giàu có mình. Nhưng người nào khoe, hãy khoe về điều này: rằng người ấy hiểu và biết — yadaʿ Ta, rằng Ta là YHWH, Đấng thực hiện lòng nhân từ, công lý và sự công chính trên đất; vì Ta vui thích những điều ấy.”
— Giê-rê-mi 9:23–24
Hô-sê cũng nói:
“Dân Ta bị diệt vì thiếu sự biết.”
— Hô-sê 4:6
daʿat (דַּעַת, “sự biết/tri thức”), danh từ cùng họ ידע với yadaʿ
Và:
“Vì Ta vui thích lòng nhân từ chứ không phải sinh tế, và sự biết Elohim hơn của lễ thiêu.”
— Hô-sê 6:6
Vì vậy vấn đề trong Eden không thể đơn giản là “con người không được phép biết”. Tanakh về sau lại kêu gọi con người biết YHWH, và thậm chí đặt sự biết Elohim cao hơn của lễ.
Có một sự đối chiếu đáng chú ý:
CÂY BIẾT THIỆN VÀ ÁC
→ con người làm điều YHWH đã cấm
→ mắt mở
→ biết thiện và ác
→ không biết bỏ ác chọn thiện
BIẾT YHWH
→ biết Ngài là ai
→ biết lòng nhân từ, công lý và sự công chính của Ngài
→ đây lại là điều YHWH muốn con người tìm kiếm và tự hào.
Do đó, câu hỏi của Tanakh không phải:
“Biết hay không biết?”
mà sâu hơn:
“Ngươi biết điều gì — và ngươi chọn điều gì?”