TỪ KẺ BẮT BỚ ĐẾN NGƯỜI RAO TRUYỀN DANH JESUS
Khi đặt câu chuyện về Saul/Paul trong Công vụ bên cạnh lịch sử của Đế quốc Roma, có một chuỗi tương đồng khá đặc biệt:
cả hai đều gắn với Roma → từng bắt bớ những người theo Jesus → trải qua một thị kiến làm thay đổi hướng đi → rồi trở thành phương tiện đưa danh Jesus đi khắp thế giới.
1. PAUL LÀ CÔNG DÂN ROMA
Paul là người Do Thái, thuộc chi phái Benjamin, nhưng đồng thời ông cũng có quyền công dân Roma.
Khi viên đội trưởng định đánh đòn để tra khảo ông, Paul hỏi:
“Các ngươi được phép đánh đòn một công dân Roma chưa bị kết án sao?”
— Công vụ 22:25
Viên chỉ huy sau đó hỏi:
“Hãy nói cho ta biết, ngươi có phải là công dân Roma không?”
Paul đáp: “Phải.”
— Công vụ 22:27
Đáng chú ý hơn, Paul không phải mua quyền công dân này:
“Còn tôi thì sinh ra đã có quyền công dân rồi.”
— Công vụ 22:28
2. PAUL TỪNG TRUY BẮT NHỮNG NGƯỜI KÊU CẦU DANH JESUS
Trước khi trở thành người rao giảng Jesus, Saul lại xuất hiện với vai trò hoàn toàn ngược lại.
“Còn Saul thì tàn hại hội chúng, xông vào từng nhà, lôi cả đàn ông lẫn đàn bà mà tống vào ngục.”
— Công vụ 8:3
Đến Công vụ 9, Saul còn chủ động xin giấy phép để đi đến Damascus:
“Saul vẫn hăm dọa và chém giết các môn đồ của Chúa… xin thư gửi đến các hội đường tại Damascus, để nếu gặp bất kỳ người nào thuộc về Đạo, bất luận đàn ông hay đàn bà, thì trói giải về Jerusalem.”
— Công vụ 9:1–2
Paul sau này cũng tự thuật:
“Tôi đã bắt bớ Đạo này cho đến chết, trói và bỏ tù cả đàn ông lẫn đàn bà.”
— Công vụ 22:4
Như vậy, trước khi rao truyền danh Jesus, Paul chính là một trong những người tích cực tìm bắt những người theo Jesus.
3. ROMA CŨNG TỪNG BẮT BỚ NHỮNG NGƯỜI THEO JESUS
Điều thú vị là chính Roma, nơi Paul mang quyền công dân, về sau cũng đi qua một con đường tương tự.
Trong nhiều giai đoạn của lịch sử Đế quốc Roma, những người tin Jesus bị chính quyền bắt giữ và xử tử.
Một chứng cứ nổi tiếng đến từ sử gia Roma Tacitus. Khi thuật lại trận đại hỏa hoạn Roma năm 64, Tacitus kể rằng dưới thời Nero, những người được gọi là Christiani bị bắt và chịu những hình phạt cực kỳ tàn khốc.
Việc bắt bớ không diễn ra liên tục với cùng mức độ trên toàn đế quốc trong suốt ba thế kỷ; từng thời kỳ và từng địa phương rất khác nhau. Nhưng đến đầu thế kỷ IV, dưới Diocletian và các đồng hoàng đế, đã xảy ra một đợt đàn áp lớn đối với người theo Jesus.
Do đó có thể đặt hai hình ảnh cạnh nhau:
Paul:
bắt → trói → bỏ tù → tìm cách tiêu diệt những người theo Jesus.
Roma:
bắt → xét xử → tra tấn → trong những thời kỳ nhất định xử tử những người theo Jesus.
Cả hai đều từng đứng ở phía bắt bớ.
4. BƯỚC NGOẶT CỦA PAUL: MỘT THỊ KIẾN
Nhưng trên đường đến Damascus, mọi thứ đảo ngược.
“Thình lình có ánh sáng từ trời chiếu xung quanh người.
Người ngã xuống đất và nghe tiếng phán rằng:
‘Saul, Saul, sao ngươi bắt bớ ta?’
Người hỏi: ‘Chúa là ai?’
Ngài đáp: ‘Ta là Jesus mà ngươi đang bắt bớ.’”
— Công vụ 9:3–5
Điều đặc biệt là Paul không thay đổi sau một cuộc tranh luận thần học.
Theo câu chuyện của Công vụ, bước ngoặt xảy ra bởi:
ánh sáng → thị kiến → tiếng nói → nhận biết Jesus.
Người đang trên đường đi bắt những người rao danh Jesus sau đó lại trở thành người rao chính danh ấy.
5. BƯỚC NGOẶT CỦA ROMA CŨNG GẮN VỚI MỘT THỊ KIẾN
Khoảng ba thế kỷ sau, lịch sử Roma xuất hiện một câu chuyện có cấu trúc rất giống như vậy.
Trước trận Milvian Bridge năm 312, Constantine được các nguồn Kitô giáo cổ kể là đã trải qua một kinh nghiệm thị kiến liên quan đến biểu tượng của Đấng Christ.
Eusebius kể: Constantine nhìn thấy một dấu hiệu trên trời liên quan đến Đấng Christ, sau đó lại nhận chỉ dẫn trong giấc mơ.
Các sử gia hiện đại vì vậy thận trọng với chi tiết chính xác của câu chuyện, nhưng việc truyền thống rất sớm gắn bước ngoặt của Constantine với một kinh nghiệm thị kiến/giấc mơ trước trận Milvian Bridge là có cơ sở lịch sử văn bản.
Và từ Constantine, thái độ của quyền lực Roma đối với những người theo Jesus thay đổi mạnh.
Ở đây xuất hiện một sự song song rất đẹp:
Paul:
bắt bớ Jesus → thị kiến → đổi hướng.
Roma/Constantine:
đế quốc từng bắt bớ người theo Jesus → thị kiến của hoàng đế → chính sách đế quốc đổi hướng.
6. PAUL SAU ĐÓ ĐI KHẮP NƠI RAO GIẢNG DANH JESUS
Ngay sau biến cố Damascus:
“Lập tức người rao giảng Jesus trong các hội đường rằng Ngài là Con Đức Chúa Trời.”
— Công vụ 9:20
Sự đảo ngược gần như hoàn toàn:
người đến Damascus để bắt những người kêu cầu danh Jesus, lại bắt đầu rao danh Jesus ngay tại Damascus.
Sau đó Paul đi qua nhiều thành phố lớn của thế giới Roma: Antioch, Philippi, Thessalonica, Athens, Corinth, Ephesus…
Theo Công vụ, sứ mạng của ông ngày càng hướng đến các dân ngoại:
“Ta đã lập ngươi làm ánh sáng cho các dân ngoại, để ngươi đem sự cứu rỗi đến tận cùng trái đất.”
— Công vụ 13:47
Và cuối cùng câu chuyện của Công vụ đưa Paul đến đâu?
Roma.
“Và như vậy chúng tôi đến Roma.”
— Công vụ 28:14
Một công dân Roma từng bắt bớ những người theo Jesus cuối cùng lại rao Jesus ngay tại thủ đô Roma.
7. ROMA SAU ĐÓ LẠI TRỞ THÀNH PHƯƠNG TIỆN ĐƯA DANH JESUS ĐI KHẮP THẾ GIỚI
Đây có lẽ là điểm tương đồng mạnh nhất.
Sau Constantine, Roma không lập tức trở thành một “đế quốc Kitô giáo”. Constantine cũng không biến Christianity thành quốc giáo năm 313 như đôi khi người ta nói.
Điều thực sự xảy ra là sự thù địch của nhà nước đối với Christianity chuyển thành công nhận và bảo trợ mạnh mẽ của hoàng đế. Cambridge mô tả đây là bước ngoặt khiến hội chúng từ một cộng đồng từng bị đàn áp trở thành một định chế công khai được pháp luật thừa nhận và được quyền lực hoàng đế hỗ trợ.
Đến cuối thế kỷ IV, Christianity mới đạt địa vị thống trị trong chính sách tôn giáo của đế quốc.
Và điều nghịch lý là chính hệ thống Roma lại cung cấp những điều kiện cực kỳ thuận lợi cho sự lan truyền của nó: các thành phố nối với nhau, đường sá, giao thông, một không gian chính trị rộng lớn và mạng lưới giao tiếp xuyên Địa Trung Hải. Ngay từ thời Paul, những điều kiện ấy đã giúp thông điệp về Jesus di chuyển rất xa.
Vì vậy lịch sử tạo thành một nghịch lý:
Roma từng dùng quyền lực để ngăn những người theo Jesus.
Nhưng cuối cùng chính quyền lực, đường sá, thành phố và phạm vi ảnh hưởng của Roma lại trở thành phương tiện giúp danh Jesus lan rộng hơn bao giờ hết.
MỘT MÔ-TÍP GIỐNG NHAU
Đặt hai câu chuyện cạnh nhau:
| PAUL | ROMA |
|---|---|
| Là công dân Roma | Là Đế quốc Roma |
| Bắt bớ những người theo Jesus | Bắt bớ những người theo Jesus |
| Đang trên đường thực hiện việc bắt bớ | Đang là quyền lực từng đàn áp Christianity |
| Gặp thị kiến/ánh sáng | Constantine gắn với thị kiến/giấc mơ |
| Từ kẻ bắt bớ trở thành người ủng hộ | Từ chính quyền đàn áp chuyển sang chính quyền bảo trợ |
| Đi khắp thế giới Roma rao danh Jesus | Đế quốc Roma trở thành môi trường khiến Christianity lan rộng |
| Cuối cùng đến Roma | Roma trở thành một trung tâm lớn của Christianity |
Có thể tóm toàn bộ sự tương đồng bằng một chuỗi rất ngắn:
PAUL:
Roma → bắt bớ → thị kiến → đổi hướng → rao Jesus khắp nơi.ROMA:
bắt bớ → Constantine nhận thị kiến → đổi hướng → bảo trợ → danh Jesus lan khắp đế quốc.
Điều đáng chú ý nhất là cả kẻ bắt bớ lẫn đế quốc bắt bớ cuối cùng đều trở thành phương tiện đưa chính cái danh mà trước đó họ tìm cách đàn áp đi xa hơn.
Paul làm điều đó với tư cách một con người.
Roma làm điều đó trên quy mô một đế quốc.
Và giữa hai câu chuyện lại có một sợi dây nối rất đặc biệt:
Paul chính là một người Roma.